Η ιστορία της ατομικής βόμβας παραμένει, μέχρι σήμερα, κάτι περισσότερο από ένα κεφάλαιο της επιστήμης ή του πολέμου. Παραμένει μια ιστορία για τα όρια της ανθρώπινης ευθύνης, κάτι που με τα τωρινά γεγονότα γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο.
Τα Χριστούγεννα του 1944, σ’ ένα παγωμένο σοκάκι της Ζυρίχης, δύο άνδρες περπατούν δίπλα δίπλα μέσα στο σκοτάδι. Ο ένας είναι ο Werner Heisenberg, ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς του 20ού αιώνα και η πιο εμβληματική μορφή του γερμανικού πυρηνικού προγράμματος. Ο άλλος είναι ο Moe Berg, πρώην αστέρας του μπέιζμπολ και κατάσκοπος των Αμερικανών, με αποστολή να διαπιστώσει αν οι Ναζί βρίσκονται κοντά στην κατασκευή της ατομικής βόμβας. Αν χρειαστεί, έχει εντολή να τον σκοτώσει.
Μοιάζει με σκηνή από κινηματογραφικό θρίλερ. Κι όμως, δεν είναι μυθοπλασία· είναι μια σχεδόν άγνωστη στιγμή της Ιστορίας. Με μία από αυτές τις στιγμές –εκεί όπου η επιστήμη συναντά την πολιτική, ο φόβος συναντά τη γνώση και ο άνθρωπος τα συνειδησιακά του όρια– αποφάσισα να ξεκινήσω στο βιβλίο μου Εκρηκτικά άτομα την αφήγησή μου για τον πιο επικίνδυνο αγώνα δρόμου του 20ού αιώνα.
Από την αγνή επιστήμη στην απειλή
Στο βιβλίο μου ακολουθώ τη διαδρομή από τις πρώτες θεωρίες για τη δομή της ύλης και την ανακάλυψη της ραδιενέργειας στα ήρεμα εργαστήρια του fin de siècle, στη σχάση του πυρήνα και το Manhattan Project. Το ενδιαφέρον μου, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην ιστορική αλληλουχία των γεγονότων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο εντάχθηκαν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: εκεί όπου η επιστήμη παύει να είναι ουδέτερη και συναντά την εξουσία, τον πόλεμο και τον φόβο.
Αυτή θεωρώ ότι είναι η βασική αρετή του έργου μου. Δεν αντιμετωπίζω την ιστορία της βόμβας σαν μια παρέλαση ιδεών ή ονομάτων, αλλά σαν μια ιστορία ανθρώπων. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, αποφάσισα να φωτίσω όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και το βαθύτερο ηθικό τους βάρος: τις ενοχές, τις αμφιβολίες, τις σιωπές, τις δικαιολογίες και τους συμβιβασμούς των επιστημόνων σε μια εποχή όπου η πρόοδος και η καταστροφή κατάντησαν να γίνουν ένα.
Οι άνθρωποι πίσω από την πυρηνική εποχή
Ένα στοιχείο που με γοήτευσε γράφοντας το βιβλίο είναι η μετατόπιση της επιστήμης στα πρόσωπα. Στους επιστήμονες που αναζητούσαν με πάθος την αλήθεια για τον κόσμο, αλλά βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις πιο σκοτεινές συνέπειες των ίδιων των ιδεών τους. Στους πρόσφυγες που έφυγαν από τη ναζιστική Ευρώπη κουβαλώντας φόβους και αγωνίες, καταλήγοντας να συμμετέχουν στην κατασκευή ενός όπλου που θα άλλαζε τον πλανήτη. Στους στρατιωτικούς και στους πολιτικούς που είδαν στην επιστήμη όχι μόνο πρόοδο, αλλά και στρατηγική υπεροχή. Και στους κατασκόπους που κινήθηκαν στις σκιές ενός πολέμου όπου η πληροφορία μπορούσε να αποδειχθεί εξίσου κρίσιμη με την ίδια την τεχνολογία.
Έτσι, η αφήγησή μου απέκτησε τον ρυθμό ενός ιστορικού παζλ. Μικρές και μεγάλες ιστορίες: μυστικές συναντήσεις, αμφίβολες συμμαχίες, ηθικά διλήμματα, επιστημονικοί ανταγωνισμοί, φόβος, φιλοδοξία και ιδεολογική σύγκρουση ενώνονται μεταξύ τους για να προκύψει η μεγάλη εικόνα.
Όσα δεν είναι τόσο γνωστά
Αυτό που με γοήτευσε από την έρευνα είναι ότι πέρα από τα γνωστά κεφάλαια της ιστορίας της ατομικής βόμβας, υπάρχουν λιγότερο γνωστές πτυχές της, τις οποίες προσπάθησα να φωτίσω-αναδείξω: Πόσο κοντά έφτασαν πραγματικά οι Γερμανοί στην κατασκευή της βόμβας; Γιατί, παρά το αρχικό τους προβάδισμα, δεν κατάφεραν να προηγηθούν; Ποιος ήταν ο πραγματικός ρόλος του Heisenberg; Τι αποκάλυψαν οι συνομιλίες των Γερμανών επιστημόνων στο Farm Hall μετά το τέλος του πολέμου; Πώς κάμφθηκαν οι ηθικές αντιστάσεις των επιστημόνων;
Αυτά τα ερωτήματα δεν τα χρησιμοποίησα απλώς ως σημεία ενδιαφέροντος, αλλά ως μια προσπάθεια να κρατήσω την αφήγηση με το βλέμμα στραμμένο όχι μόνο στο παρελθόν, αλλά και στις διαρκείς ηθικές εκκρεμότητες της σύγχρονης εποχής.
Ένα βιβλίο για το παρελθόν που αφορά το παρόν
Έγραψα τα Εκρηκτικά άτομα με τρόπο κατανοητό, ώστε να μην απαιτούνται ειδικές γνώσεις φυσικής, επιθυμώντας να καλύψω ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία. Δεν ήθελα σε καμία περίπτωση να μοιάζει με τεχνικό εγχειρίδιο ή μια στεγνή ιστορική ανασκόπηση, αλλά το προσέγγισα ως μια ζωντανή αφήγηση των ανθρώπων, των ιδεών και των αποφάσεων που καθόρισαν τον σύγχρονο κόσμο.
Η ιστορία της ατομικής βόμβας παραμένει, μέχρι σήμερα, κάτι περισσότερο από ένα κεφάλαιο της επιστήμης ή του πολέμου. Παραμένει μια ιστορία για τα όρια της ανθρώπινης ευθύνης, κάτι που με τα τωρινά γεγονότα γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο.
Γιώργος Κατσικογιώργος 
Σχολιάστε