Οι επιστήμονες, οι πολιτικοί και οι στρατιωτικοί που βάδισαν στη διαδρομή της ατομικής βόμβας
Ο συγγραφέας του βιβλίου «Εκρηκτικά άτομα» Γιώργος Κατσικογιώργος μιλάει στη Voria για το χρονικό της κατασκευής και της ρίψης της ατομικής βόμβας με αφορμή την 81 επέτειο από τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι
Σήμερα συμπληρώνονται 81 χρόνια από τη στιγμή που οι Αμερικανοί έριξαν την ατομική βόμβα στο Ναγκασάκι, ενώ τρεις μέρες νωρίτερα είχαν ρίξει μία άλλη στη Χιροσίμα. Ήταν 6 και 9 Αυγούστου 1945, όταν ο κόσμος βίωσε τον τρόμο της ατομικής βόμβας. Από τότε η εικόνα με το μανιτάρι που σημαίνει ισοπέδωση των πάντων και εξολόθρευση της ανθρώπινης ζωής, στοιχειώνει την ανθρωπότητα.
Στο βιβλίο με τίτλο «Εκρηκτικά άτομα» και υπότιτλο «Ο μακρύς δρόμος προς την ατομική βόμβα» (εκδόσεις Ελληνοεκδοτική) ο φυσικός Γιώργος Κατσικογιώργος αφηγείται τον αγώνα δρόμου της επιστήμης που άλλαξε τον ρου της ιστορίας. Από την ανακάλυψη της ραδιενέργειας έως την εκκωφαντική στιγμή της σχάσης, στο βιβλίο καταγράφεται το χρονικό της πιο επικίνδυνης αναμέτρησης στην ιστορία της ανθρωπότητας: της κατασκευής της ατομικής βόμβας. Με οδηγό τις μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών, ο συγγραφέας μας ξεναγεί στα σκοτεινά εργαστήρια και στις κλειστές αίθουσες των πολιτικών αποφάσεων και από εκεί στο πεδίο των στρατιωτικών επιχειρήσεων και ανακαλύπτουμε το ανθρώπινο δράμα πίσω από την ιστορία της βόμβας, με «ήρωες» επιστήμονες, πολιτικούς, στρατιωτικούς, κατασκόπους μα και ολόκληρους λαούς που βρίσκονται αντιμέτωποι με τη σαρωτική λαίλαπα του πολέμου.
Με αφορμή το βιβλίο ο Γιώργος Κατσικογιώργος μίλησε στη Voria τόσο για τους λόγους που τον οδήγησαν να διηγηθεί αυτή την ιστορία, αλλά και για το τι του έμαθε αυτό το ταξίδι.
Ποιοι λόγοι σας οδήγησαν να γράψετε λεπτομερώς την ιστορία της ατομικής βόμβας και ποιος είναι ο στόχος σας;
Δεν μπορώ να το εξηγήσω απόλυτα, αλλά κάθε φορά που ερχόμουν σε επαφή με μια ιστορία γύρω από την ατομική βόμβα ένιωθα μια ιδιαίτερη έλξη.Σταδιακά συνειδητοποίησα ότι αναζητούσα ένα έργο που να αφηγείται ολόκληρη την ιστορία: Από την αρχή, από τότε που γεννήθηκε μια από τις πιο εντυπωσιακές ιδέες του ανθρώπινου νου, η πεποίθηση δηλαδή ότι ο κόσμος αποτελείται από άτομα, μέχρι την πιο σκοτεινή της κατάληξη, τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία υπάρχουν εξαιρετικά βιβλία που εξετάζουν διαφορετικές πτυχές του θέματος, όμως στα ελληνικά έλειπε μια ολοκληρωμένη αφήγηση που να συνδέει την επιστήμη, την πολιτική, τον πόλεμο και τους ανθρώπους που πρωταγωνίστησαν σε αυτή την ιστορία. Αυτό το κενό προσπάθησα να καλύψω.
Στόχος μου είναι ο αναγνώστης, κλείνοντας την τελευταία σελίδα, να μην έχει μάθει μόνο το πώς φτάσαμε στη βόμβα, αλλά να αναλογιστεί το γιατί και, κυρίως, το πώς διαχειριζόμαστε ως είδος την ίδια μας τη γνώση.Με τον τίτλο «Εκρηκτικά άτομα» εννοείται προφανώς και κάποιους ανθρώπους. Ποια είναι τα πιο καθοριστικά πρόσωπα στην πορεία της δημιουργίας της ατομικής βόμβας;
Ο τίτλος «Εκρηκτικά Άτομα» είναι σκόπιμα διφορούμενος. Αναφέρεται φυσικά στα άτομα του ουρανίου και του πλουτωνίου που χρησιμοποιήθηκαν στις δυο βόμβες, όμως κυρίως στους ανθρώπους που διαμόρφωσαν αυτή την ιστορία. Πολύ γρήγορα κατάλαβα ότι δεν μπορούσα να αφηγηθώ την κατασκευή της βόμβας χωρίς να αφηγηθώ τις ζωές, τις φιλοδοξίες, τους φόβους και τα διλήμματα των ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτήν.
Από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές είναι ο Λίο Σζίλαρντ. Ήταν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν τον κίνδυνο μιας γερμανικής ατομικής βόμβας και πίεσε επίμονα για τη δημιουργία αντίστοιχου συμμαχικού προγράμματος. Είναι μάλιστα ο άνθρωπος που έπεισε τον Αϊνστάιν να υπογράψει την περίφημη επιστολή προς τον Ρούσβελτ. Η καθαρότητα της στάσης του διακρίνεται και από το ότι αργότερα βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των προσπαθειών να αποτραπεί η χρήση της βόμβας. Ο Σζίλαρντ είχε την προφητική ικανότητα να βλέπει το μέλλον, αλλά και την τραγική μοίρα να μην τον ακούει κανείς όταν έπρεπε.
Η πιο εμβληματική μορφή παραμένει βέβαια ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ. Ένας εξαιρετικός επιστήμονας και χαρισματικός ηγέτης, που αφιέρωσε τις δυνάμεις του στην επιτυχία του Σχεδίου Μανχάταν και στη συνέχεια βρέθηκε αντιμέτωπος με τις ηθικές συνέπειες του ίδιου του έργου του. Η ζωή του συμπυκνώνει όσο καμία άλλη τη σύγκρουση ανάμεσα στη γνώση και την ευθύνη.
Από την άλλη πλευρά, η στάση του Βέρνερ Χέινσμπεργκ εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις και ερωτήματα. Έδρασε βέβαια υπό ένα εγκληματικό καθεστώς, αλλά οι επιλογές του παραμένουν αντικείμενο ιστορικής διαμάχης.
Σίγουρα το βιβλίο δεν αφορά μόνο επιστημονικές ανακαλύψεις. Αφορά κυρίως ανθρώπους που βρέθηκαν αντιμέτωποι με αποφάσεις χωρίς εύκολες απαντήσεις. Και γι’ αυτό το βασικό ερώτημα που με συνόδευε και ελπίζω να προβληματίσει και τον αναγνώστη είναι το απλό αλλά βασανιστικό: «Τι θα έκανα εγώ στη θέση τους;»
Ποια επιστημονική ανακάλυψη και ποια πολιτική απόφαση ήταν οι πλέον καθοριστικές για τις εξελίξεις;
Από επιστημονική άποψη, δύο σταθμοί ξεχωρίζουν. Ο πρώτος είναι η ανακάλυψη του νετρονίου το 1932, που ουσιαστικά όπως είπε ο Μπέδε είναι η ημερομηνία που ξεκινά η ιστορία της πυρηνικής φυσικής. Μέχρι τότε όλα ήταν προϊστορία.
Ο δεύτερος είναι η ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης στα τέλη του 1938, η οποία έδειξε για πρώτη φορά ότι η τεράστια ενέργεια που είναι κρυμμένη στον πυρήνα του ατόμου θα μπορούσε να απελευθερωθεί.
Από πολιτική άποψη, η καθοριστική απόφαση ήταν η έγκριση και η χρηματοδότηση του Σχεδίου Μανχάταν από τον Ρούζβελτ. Από εκείνο το σημείο και μετά η επιστημονική δυνατότητα μετατράπηκε σε κρατική προτεραιότητα και βιομηχανική κινητοποίηση πρωτοφανούς κλίμακας.Ποια περίοδος ήταν η κρισιμότερη και ποια ή ποιες αποφάσεις θα μπορούσαν να αλλάξουν την πορεία των πραγμάτων;
Η ιστορία της ατομικής βόμβας είναι γεμάτη από αποφάσεις που επιτάχυναν το ένα πρόγραμμα ή επιβράδυναν το άλλο. Αν έπρεπε όμως να ξεχωρίσω μια κρίσιμη περίοδο, αυτή θα ήταν τα πρώτα χρόνια του πολέμου, όταν ακόμη δεν ήταν σαφές ποια χώρα θα κατάφερνε πρώτη να φτάσει στο τέλος. Άλλωστε ας μην ξεχνούμε ότι οι Γερμανοί είχαν προβάδισμα.
Από την πλευρά των Συμμάχων, καθοριστική υπήρξε η απόφαση του Ρούζβελτ να χρηματοδοτήσει το πρόγραμμα που εξελίχθηκε στο Σχέδιο Μανχάταν. Εξίσου σημαντική ήταν η επιλογή των Λέσλι Γκροβς και Ρόμπερτ Οπενχάιμερ για την ηγεσία του εγχειρήματος. Ο πρώτος διέθετε την οργανωτική ικανότητα και την αποφασιστικότητα να διαχειριστεί ένα έργο πρωτοφανούς κλίμακας, ενώ ο δεύτερος κατάφερε να συντονίσει με μοναδικό τρόπο μερικά από τα λαμπρότερα επιστημονικά μυαλά της εποχής.
Στη γερμανική πλευρά, αντίθετα, συναντάμε μια αλληλουχία λαθών και λανθασμένων εκτιμήσεων. Ένα από τα σημαντικότερα ήταν η απόρριψη του γραφίτη ως επιβραδυντή νετρονίων, γεγονός που οδήγησε το γερμανικό πρόγραμμα σε σχεδόν πλήρη εξάρτηση από το σπάνιο βαρύ ύδωρ. Η επιλογή αυτή αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς δημιούργησε τεχνικά και πρακτικά αδιέξοδα που δεν ξεπεράστηκαν ποτέ.
Ακόμη σημαντικότερο, όμως, ήταν το πολιτικό και στρατηγικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούσε το γερμανικό πρόγραμμα. Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, που επένδυσαν τεράστιους οικονομικούς και βιομηχανικούς πόρους, η ναζιστική ηγεσία δεν πείστηκε ποτέ ότι μια ατομική βόμβα μπορούσε να κατασκευαστεί εγκαίρως ώστε να επηρεάσει την έκβαση του πολέμου. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ο Άλμπερτ Σέερ ζήτησε το 1942 να ενημερωθεί για τις προοπτικές του προγράμματος, οι επιστήμονες δεν κατάφεραν να του παρουσιάσουν ένα πειστικό και άμεσα εφαρμόσιμο σχέδιο. Έτσι, η προτεραιότητα δόθηκε σε άλλα οπλικά συστήματα, όπως οι πύραυλοι του Βέρνερ Φον Μπράουν, που υπόσχονταν γρηγορότερα και πιο ορατά αποτελέσματα.
Αν κάτι προκύπτει από αυτή την ιστορία, είναι ότι η ατομική βόμβα δεν ήταν αναπόφευκτη. Η τελική έκβαση διαμορφώθηκε από μια αλυσίδα επιστημονικών επιλογών, πολιτικών αποφάσεων και ανθρώπινων λαθών, τα οποία θα μπορούσαν, υπό διαφορετικές συνθήκες, να είχαν οδηγήσει σε μια εντελώς διαφορετική εξέλιξη..
Υπάρχει η άποψη ότι οι ατομικές βόμβες που έπεσαν στην Ιαπωνία τερμάτισαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο γρηγορότερα και ενδεχομένως περιόρισαν και τον αριθμό των νεκρών που θα υπήρχαν. Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με αυτή την άποψη;
Αυτό το επιχείρημα αποτελεί το επίσημο αμερικανικό αφήγημα της εποχής —αυτό που ο τότε Υπουργός Πολέμου, Χένρι Στίμσον, ονόμασε «απόφαση της λιγότερης δυνατής οδύνης». Όμως δεν πιστεύω ότι υπήρξε ένας και μοναδικός λόγος. Η επιτάχυνση της λήξης του πολέμου, η δικαιολόγηση της τεράστιας επένδυσης του Σχεδίου Μανχάταν αλλά και κάτι πολύ πιο κυνικό: η αποστολή ενός σαφούς μηνύματος ισχύος προς τη Σοβιετική Ένωση, συνυπήρχαν στις σκέψεις των αμερικανικών ηγεσιών. Η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι δεν ήταν το τελευταίο χτύπημα του πολέμου, αλλά η πρώτη αιματηρή πράξη του Ψυχρού Πολέμου. Ο Γκροβς, σε μια συζήτηση μετά την ήττα των Γερμανών, το είχε αναφέρει απροκάλυπτα ποιος ήταν ο αντικειμενικός πλέον λόγος κατασκευής της βόμβας: να υποτάξουν τους Σοβιετικούς.
Στον Ψυχρό Πόλεμο η ισορροπία του πυρηνικού τρόμου λειτούργησε ώστε ο πλανήτης να μη γίνει ολοκαύτωμα. Στην εποχή μας θεωρείτε ότι τα πράγματα είναι πιο επικίνδυνα και γιατί;
Όσο υπάρχουν όπλα που μπορούν να οδηγήσουν στην καταστροφή του πλανήτη ο κίνδυνος θα είναι διαρκής. Το ζήτημα είναι ότι καθώς περισσότερα κράτη διαθέτουν πυρηνικές δυνατότητες, οι περιφερειακές συγκρούσεις γίνονται πιο απρόβλεπτες και οι πιθανότητες λάθους, παρερμηνείας ή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης παραμένουν υπαρκτές.
Η ιστορία της ατομικής βόμβας μάς υπενθυμίζει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν προέρχεται μόνο από την τεχνολογία, αλλά από τον φόβο, την καχυποψία και τις πολιτικές αποφάσεις που λαμβάνονται υπό πίεση.
Η Ελλάδα μέχρι στιγμής έχει μείνει εκτός της πυρηνικής ενέργειας ακόμη και για ειρηνικούς σκοπούς. Εσχάτως, όμως, το συγκεκριμένο κεφάλαιο ανοίγει έστω θεωρητικά και για τη χώρα μας. Πόσο επικίνδυνο θεωρείτε κάτι τέτοιο;
Το ζήτημα της πυρηνικής ενέργειας στην Ελλάδα πρέπει να εξεταστεί με ρεαλισμό, μακριά από δογματισμούς, αλλά με απόλυτη επίγνωση των ιδιαιτεροτήτων της χώρας μας. Διότι οι ιδιαίτερες συνθήκες λόγω αυξημένης σεισμικότητας εμπεριέχουν μεγαλύτερο ρίσκο. Ποτέ δεν αντιτίθεμαι στην πρόοδο αλλά το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουμε δεν είναι αν η πυρηνική ενέργεια είναι ασφαλής ή επικίνδυνη αλλά αν αποτελεί την καλύτερη επιλογή για τις συγκεκριμένες ανάγκες και συνθήκες της χώρας μας. Με ανεξάντλητο δυναμικό σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ήλιο και άνεμο), με μια χώρα που δυσκολεύεται να διαχειριστεί μεγάλες κρίσεις, το να στραφείς στο πυρηνικό ρίσκο μοιάζει με μια δυνητικά επικίνδυνη περιπέτεια ετούτη την ώρα.
Τελικά υπάρχει τρόπος είτε να σταματήσει η εξέλιξη, είτε τα αποτελέσματα της εξέλιξης να διαχειρίζονται μόνο «καλά χέρια»;
Δεν πιστεύω ότι μπορούμε να σταματήσουμε τη γνώση. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα τη διαχειριστούμε. Όπως έλεγε ο Ρίτσαρντ Φέινμαν, η επιστήμη είναι ένα κλειδί που μπορεί να ανοίξει τόσο την πύλη του Παραδείσου, όσο και την πύλη της Κόλασης.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να πετάξουμε το κλειδί, αλλά να οικοδομήσουμε θεσμούς, διεθνείς συνεργασίες και μια κουλτούρα ευθύνης που θα κατευθύνουν τη γνώση προς όφελος της ανθρωπότητας. Η επιστήμη γίνεται ασφαλέστερη όταν είναι ανοιχτή, διεθνής και βαθιά συνδεδεμένη με τις ανθρώπινες ανάγκες και αξίες.
Τέλος ένα σχόλιο για τα «καλά χέρια». Αυτό μοιάζει με μια ψευδαίσθηση αν αναλογιστούμε ότι και οι επιστήμονες του Λος Άλαμος πίστευαν ότι ήταν τα «καλά χέρια», μέχρι που παρέδωσαν το όπλο στους στρατιωτικούς.
Δείτε το άρθρο εδώ: Συνέντευξη στη Voria
Γιώργος Κατσικογιώργος 
Σχολιάστε